Phần lớn thoả thuận trong đời sống không qua luật sư: cho hàng xóm mượn xe, thuê thợ sửa mái nhà, đặt cọc tiệc cưới, góp hụi với chị em ở chợ, bán lại chiếc điện thoại cũ qua mạng. Câu trả lời ngắn cho câu hỏi "giấy tay có giá trị không" là: có, trong đa số trường hợp. Bộ luật Dân sự cho các bên tự do chọn hình thức, nói miệng cũng thành hợp đồng; chỉ những giao dịch luật bắt buộc như chuyển nhượng nhà đất mới cần công chứng, chứng thực hay đăng ký. Cái khó thường không nằm ở hình thức, mà ở chỗ khi có chuyện thì chứng minh đã thoả thuận gì.
Khế Ước (kheuoc.com) viết cho người dân, hộ gia đình, người bán hàng nhỏ và người làm nghề tự do không có pháp chế riêng. Bài này tóm khung của site, trả lời ngắn các câu hỏi lớn và chỉ đường đọc theo loại giao dịch.
Hợp đồng dân sự đời thường gồm những gì
Hợp đồng dân sự là sự thoả thuận giữa các bên về việc xác lập, thay đổi hay chấm dứt quyền, nghĩa vụ. Trong đời thường, nó hiện ra dưới nhiều dạng quen thuộc: cho mượn và gửi giữ tài sản, đặt cọc, thuê xe, thuê đồ, thuê đất trồng trọt, thuê thợ và dịch vụ cá nhân, tặng cho, hứa thưởng, họ hụi và góp vốn làm ăn giữa bạn bè, mua bán đồ dùng giữa cá nhân.
Nền pháp lý là Bộ luật Dân sự 2015, có hiệu lực từ 1/1/2017, với các quy định chung về giao dịch và các loại hợp đồng thông dụng. Họ hụi có văn bản riêng của Chính phủ; mua bán qua mạng còn chạm tới quy định về thương mại điện tử và bảo vệ người tiêu dùng khi một bên là người kinh doanh.
Điểm chung của mọi giao dịch đời thường: người ta ít khi viết giấy, viết thì sơ sài, và chỉ tìm hiểu luật khi đã có chuyện. Vì vậy kheuoc.com đi theo hai hướng song song: làm sao ký cho chắc ngay từ đầu, và khi bên kia không giữ lời thì quyền của bạn là gì, nên dùng quyền nào trước.
Câu hỏi lớn và trả lời ngắn
Cho bạn mượn xe, bạn gây tai nạn thì ai chịu? Nguyên tắc chung là người đang chiếm hữu, sử dụng xe gây thiệt hại thì bồi thường; chủ xe có thể bị liên đới nếu có lỗi, như giao xe cho người không đủ điều kiện điều khiển. Hư hỏng chiếc xe thì người mượn có nghĩa vụ bồi thường cho chủ.
Thuê thợ sửa nhà có cần hợp đồng không? Không bắt buộc về hình thức, nhưng nên có giấy ghi phạm vi công việc, vật tư ai mua, tiến độ, cách thanh toán theo đợt, bảo hành. Báo giá bằng tin nhắn mà hai bên đã chấp nhận cũng có thể được coi là một phần thoả thuận.
Đặt cọc rồi bên kia bỏ thì xử lý sao? Theo quy định chung về đặt cọc, bên đặt cọc từ chối giao kết thì mất cọc; bên nhận cọc từ chối thì trả lại cọc và một khoản tương đương, trừ khi các bên thoả thuận khác. Phải phân biệt cọc với tiền trả trước.
Tặng rồi có đòi lại được không? Tặng cho không điều kiện đã có hiệu lực thì thường không đòi lại được. Tặng cho có điều kiện mà bên được tặng không làm theo điều kiện thì bên tặng có quyền đòi lại tài sản và bồi thường thiệt hại.
Chủ hụi bỏ trốn thì đòi ai? Quan hệ hụi là giao dịch dân sự; chủ hụi có nghĩa vụ với các thành viên theo thoả thuận. Thành viên chưa lĩnh và đã lĩnh có quyền, nghĩa vụ khác nhau. Có dấu hiệu lừa đảo chiếm đoạt thì có thể tố giác với cơ quan công an.
Một giấy tay đời thường nên có những dòng nào
Không cần văn phong luật sư, nhưng một giấy tay giữa hai cá nhân nên đủ các dòng dưới đây. Ví dụ giả định: cho người quen thuê máy cày trong một vụ lúa.
- Ngày, nơi lập giấy và tên gọi giao dịch: cho thuê, cho mượn, đặt cọc hay mua bán, gọi đúng tên để khỏi hiểu nhầm về sau.
- Thông tin hai bên: họ tên, số căn cước, địa chỉ hiện tại theo địa danh sau sắp xếp 2025, số liên lạc ghi riêng ngoài giấy nếu muốn.
- Tài sản hoặc công việc: mô tả đủ để nhận ra, như loại máy, số máy, tình trạng lúc giao; với công việc thì liệt kê hạng mục.
- Giá, cách trả và mốc trả: trả một lần hay theo đợt, tiền mặt có biên nhận hay chuyển khoản ghi nội dung.
- Thời hạn và cách bàn giao, nhận lại: giao ở đâu, ai chở, trả lại trong tình trạng nào thì coi là đạt.
- Khi có hư hỏng, chậm trễ: ai chịu chi phí sửa, có phạt vi phạm không và mức bao nhiêu, có cộng bồi thường không.
- Chữ ký hai bên trên từng trang, mỗi bên giữ một bản; nếu có người làm chứng thì ghi tên và để họ ký.
Bảy dòng này đủ cho phần lớn giao dịch nhỏ. Giao dịch luật bắt buộc công chứng, chứng thực hay đăng ký thì giấy tay không thay được, dù viết kỹ đến đâu.
Đọc kheuoc.com theo loại giao dịch
Mười chuyên mục chia theo loại giao dịch và theo giai đoạn. Bạn vào từ việc đang làm:
- Sắp ký một giấy tay: bắt đầu ở Soạn và ký hợp đồng giữa cá nhân để có bố cục gọn, rồi lướt chuyên mục điều khoản hay bẫy.
- Cho mượn, gửi giữ đồ: chuyên mục cho mượn, gửi giữ tài sản, gồm cả xe bị tạm giữ, phạt nguội khi người mượn vi phạm.
- Đặt cọc đặt tiệc, đặt hàng, mua xe: chuyên mục đặt cọc trong giao dịch đời thường.
- Thuê xe, thuê đồ, thuê đất trồng trọt, thuê thợ: hai chuyên mục thuê tài sản và thuê thợ, dịch vụ cá nhân.
- Tặng cho, góp hụi, góp vốn làm ăn với bạn: chuyên mục tặng cho, hứa thưởng và chuyên mục họ hụi, góp vốn.
- Bên kia đã vi phạm: mở ngay Khi bên kia không giữ lời để gom chứng cứ và chọn quyền dùng trước.
Chuyên mục mua bán giữa cá nhân dành cho đồ cũ, hàng gửi ship, mua qua nhóm mạng xã hội, những giao dịch nhỏ mà tranh chấp thì nhiều.
Phạt vi phạm, bồi thường, phạt cọc: ba thứ hay bị lẫn
Ba khoản này nghe giống nhau nhưng khác hẳn về điều kiện áp dụng. Viết lẫn trong giấy tay là nguồn tranh cãi:
| Khoản | Phát sinh khi | Ghi chú |
|---|---|---|
| Phạt vi phạm | Các bên đã thoả thuận trước một khoản tiền phải nộp khi vi phạm | Không có thoả thuận thì không có phạt; mức do các bên thoả thuận, giới hạn 8% là của luật thương mại cho hợp đồng thương mại |
| Bồi thường thiệt hại | Có vi phạm, có thiệt hại thực tế và mối liên hệ giữa hai điều đó | Phải chứng minh thiệt hại; có hay không phạt vi phạm đi kèm tuỳ thoả thuận |
| Phạt cọc | Có tài sản đặt cọc và một bên từ chối giao kết hoặc thực hiện | Mức phạt mặc định bằng giá trị cọc nếu không thoả thuận khác |
| Lãi chậm trả | Chậm trả tiền so với hạn đã thoả thuận | Tính theo quy định của Bộ luật Dân sự nếu không có thoả thuận |
Muốn vừa phạt vi phạm vừa đòi bồi thường, giấy phải ghi rõ điều đó. Không ghi thì theo quy định chung, bên vi phạm chỉ phải nộp phạt vi phạm.
Những gì kheuoc.com không bàn, nên đọc ở đâu
Bảo đảm cho một nghĩa vụ, như giữ sổ đỏ làm tin, cầm cố vàng, đứng ra bảo lãnh cho người khác vay, thuộc về Biện Pháp (bienphap.com); kheuoc.com chỉ nói đặt cọc ở góc giao dịch đời thường. Đặt cọc và sang tên khi mua nhà đất có site riêng cho bên nhận chuyển nhượng, còn kiểm tra pháp lý căn nhà trước khi cọc thuộc PhapLy.net.
Hợp đồng vô hiệu khi nào và thời hiệu khởi kiện có các site chuyên về hiệu lực và thời hạn. Uỷ quyền, thừa kế, đồ nhặt được có site riêng. Khi đã quyết định ra toà, phần viết đơn, hoà giải, theo vụ án thuộc các site trong nhóm toà án và tranh chấp.
Vay tiền giữa cá nhân, thuê nhà ở và đặt cọc mua nhà là ba đề đã được hướng dẫn rất nhiều ở nơi khác nên kheuoc.com không viết lại, dồn sức vào những giao dịch nhỏ mà ít người hướng dẫn kỹ.
Sai lầm hay gặp trong giấy tay
Không ghi số căn cước và địa chỉ hiện tại. Khi cần gửi thư yêu cầu hay khởi kiện, không xác định được người kia ở đâu là bước kẹt đầu tiên.
Mô tả tài sản mơ hồ. "Một chiếc xe máy" thay vì ghi biển số, số khung; "sửa lại nhà" thay vì liệt kê hạng mục. Mơ hồ ở đâu, cãi nhau ở đó.
Gọi tiền cọc là tiền trả trước và ngược lại. Một chữ khác nhau dẫn tới hậu quả khác hẳn khi bên kia bỏ giao dịch.
Không giữ chứng cứ thanh toán. Đưa tiền mặt không biên nhận, chuyển khoản không ghi nội dung. Khi tranh chấp, đó là thứ bạn cần nhất.
Chép mẫu trên mạng nguyên văn. Mẫu viết cho giao dịch khác, có điều khoản không hợp hoặc thiếu điều khoản cần. Đọc từng điều và sửa theo việc của mình.
Khi bên kia nuốt lời: đi bước nào trước
Đừng bắt đầu bằng lời đe doạ hay đăng lên mạng xã hội. Bước đầu là gom chứng cứ: giấy tay, tin nhắn, chứng từ chuyển khoản, ảnh tài sản, người làm chứng. Bước thứ hai là gửi một văn bản yêu cầu thực hiện, ghi rõ việc bên kia phải làm và thời hạn hợp lý. Nhiều tranh chấp nhỏ dừng lại ở bước này vì bên kia thấy bạn nghiêm túc.
Nếu không có kết quả, bạn cân nhắc hoà giải ở cơ sở, rồi mới tới khởi kiện. Với giá trị nhỏ, chi phí và thời gian đi kiện cần được tính kỹ. Tranh chấp có giá trị lớn hoặc dấu hiệu lừa đảo nên hỏi luật sư; bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Các tình huống cụ thể, từ mượn xe bị phạt nguội đến báo giá của thợ có ràng buộc không, có bài riêng trên kheuoc.com.
Câu hỏi thường gặp
Thoả thuận qua tin nhắn có được coi là hợp đồng không?
Có thể. Bộ luật Dân sự công nhận giao dịch bằng lời nói, văn bản và hành vi; thông điệp dữ liệu điện tử cũng được coi như văn bản theo luật giao dịch điện tử. Điều quan trọng là tin nhắn thể hiện đủ nội dung các bên đã đồng ý và xác định được người gửi.
Có cần người làm chứng khi ký giấy tay không?
Luật không bắt buộc với đa số hợp đồng đời thường. Người làm chứng giúp ích khi có tranh chấp, nhất là với giao dịch giữa người quen không có chứng từ khác. Nên chọn người không có quyền lợi liên quan.
Hợp đồng ký với người chưa đủ mười tám tuổi có giá trị không?
Tuỳ độ tuổi và loại giao dịch. Người chưa thành niên được tự làm một số giao dịch phục vụ nhu cầu sinh hoạt phù hợp lứa tuổi; giao dịch lớn thường cần người đại diện đồng ý. Ký với người chưa thành niên về tài sản giá trị nên có cha mẹ cùng ký.
Ghi lãi chậm trả bao nhiêu là hợp lệ?
Các bên có thể thoả thuận nhưng không được vượt giới hạn lãi suất của Bộ luật Dân sự. Mức cụ thể bạn đối chiếu điều luật hiện hành; ghi vượt thì phần vượt không có hiệu lực.
Mua đồ cũ qua mạng bị lừa có kiện được không?
Có thể khởi kiện dân sự nếu xác định được người bán; nếu có dấu hiệu lừa đảo chiếm đoạt thì tố giác với cơ quan công an. Lưu lại toàn bộ tin nhắn, thông tin tài khoản nhận tiền và trang đăng bán.
Kheuoc.com có soạn giúp hợp đồng không?
Không. Site hướng dẫn bố cục và những điều khoản cần cân nhắc để bạn tự soạn giấy tay cho chắc. Với giao dịch lớn hoặc có điều kiện phức tạp, nên nhờ luật sư soạn hoặc xem lại.