Chấm dứt hợp đồng lao động là lúc quan hệ giữa người lao động và người sử dụng lao động kết thúc, và cách nó kết thúc quyết định gần hết quyền lợi còn lại: có được trợ cấp hay không, phải báo trước bao lâu, ngày cuối nhận những khoản gì, nếu làm sai thì ai phải bồi thường cho ai. Bộ luật Lao động 2019, có hiệu lực từ 1/1/2021, chia các cách kết thúc thành vài nhóm: hết hạn hoặc hai bên thoả thuận, một bên đơn phương chấm dứt, sa thải do kỷ luật, cho thôi việc vì thay đổi cơ cấu hay lý do kinh tế, và những trường hợp riêng như doanh nghiệp giải thể hay người lao động đủ tuổi nghỉ hưu.
Trong hệ VN2H, Chấm Dứt (chamdut.com) là site đi sâu đúng một chuyện này, viết theo tình huống người đọc đang gặp và luôn đặt góc người lao động cạnh góc chủ doanh nghiệp. Bài dưới đây trả lời ngắn những câu hỏi gặp nhiều nhất, chỉ thứ tự đọc mười danh mục cho từng kiểu người, và nói rõ việc nào nên tìm ở site hàng xóm thay vì ở đây.
Chuyện gì thuộc về "chấm dứt", ai hay cần đọc
Ranh giới của ngách này khá rõ: mọi thứ xảy ra từ lúc một bên có ý định kết thúc hợp đồng lao động cho tới khi hai bên thanh toán xong và trả đủ giấy tờ, kể cả khi sau đó phát sinh tranh chấp vì chính việc kết thúc ấy. Hợp đồng ký thế nào, lương tháng tính ra sao trong lúc đang làm, bảo hiểm thất nghiệp nhận ở đâu là những chuyện liền kề nhưng không phải trọng tâm.
Người đọc thường rơi vào ba nhóm. Nhóm đông nhất là người lao động vừa nhận thông báo cho nghỉ, đang muốn tự nghỉ mà sợ mất quyền lợi, hoặc bị giữ lương, giữ sổ bảo hiểm sau khi nghỉ. Nhóm thứ hai là chủ hộ kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ không có phòng nhân sự, cần cho một người nghỉ mà không muốn bị kiện ngược. Nhóm thứ ba là kế toán, nhân sự kiêm pháp chế, cần một bảng kiểm để làm thủ tục cho đúng thứ tự.
Điểm chung của cả ba nhóm là họ thường đến khi việc đã xảy ra. Vì vậy Chấm Dứt viết theo câu hỏi tình huống ("bị cho nghỉ khi đang mang thai", "công ty không nhận đơn nghỉ") chứ không theo thứ tự điều luật. Bạn tìm được tình huống giống mình thì đọc bài đó trước, rồi mới quay ra phần nguyên tắc chung.
Sáu câu hỏi lớn, trả lời ngắn theo luật hiện hành
Tự nghỉ việc phải báo trước bao lâu? Theo Bộ luật Lao động 2019, người lao động được đơn phương chấm dứt mà không cần nêu lý do, chỉ cần báo trước: ít nhất 45 ngày với hợp đồng không xác định thời hạn, 30 ngày với hợp đồng xác định thời hạn từ 12 đến 36 tháng, 3 ngày làm việc với hợp đồng dưới 12 tháng; một số ngành nghề đặc thù có mốc riêng. Có những trường hợp được nghỉ ngay, ví dụ không được trả lương đủ hoặc đúng hạn, bị ngược đãi, bị quấy rối tình dục tại nơi làm việc.
Công ty được cho người lao động nghỉ khi nào? Chỉ khi rơi vào căn cứ luật liệt kê, như thường xuyên không hoàn thành công việc theo quy chế đánh giá đã ban hành, ốm đau điều trị dài mà chưa hồi phục, thiên tai hoặc dịch bệnh buộc thu hẹp sản xuất, người lao động không có mặt sau thời hạn tạm hoãn. Kèm theo là nghĩa vụ báo trước, trừ vài trường hợp luật miễn.
Sa thải khác cho nghỉ thế nào? Sa thải là hình thức kỷ luật nặng nhất, phải có căn cứ cụ thể (trộm cắp, tham ô, tiết lộ bí mật kinh doanh, tự ý bỏ việc nhiều ngày không lý do chính đáng…) và phải đi đúng trình tự họp xử lý kỷ luật. Người bị sa thải đúng luật không được trợ cấp thôi việc.
Trợ cấp thôi việc và trợ cấp mất việc khác nhau ra sao? Trợ cấp thôi việc dành cho phần lớn các trường hợp chấm dứt hợp pháp, mỗi năm làm việc được nửa tháng tiền lương. Trợ cấp mất việc dành cho người bị cho thôi việc vì thay đổi cơ cấu, công nghệ, lý do kinh tế hoặc chia tách, sáp nhập, mỗi năm một tháng lương và tối thiểu hai tháng. Thời gian đã đóng bảo hiểm thất nghiệp được trừ ra khi tính cả hai loại.
Ngày cuối được nhận những gì? Lương còn lại, tiền phép năm chưa nghỉ, trợ cấp nếu có, các khoản thưởng đã thoả thuận; công ty phải hoàn tất thủ tục xác nhận thời gian đóng bảo hiểm và trả lại giấy tờ gốc đã giữ. Luật đặt hạn thanh toán ngắn, tính bằng ngày làm việc, chỉ được kéo dài trong vài trường hợp; mốc cụ thể nên tra trong bảng mốc lao động.
Chấm dứt trái luật thì hậu quả là gì? Hai chiều. Công ty chấm dứt trái luật phải nhận người lao động trở lại, trả lương và đóng bảo hiểm cho những ngày không được làm, cộng thêm một khoản bồi thường. Người lao động tự nghỉ trái luật thì không được trợ cấp thôi việc, phải bồi thường nửa tháng lương và tiền lương những ngày không báo trước, có thể phải hoàn chi phí đào tạo.
Mười danh mục và thứ tự đọc
Mười danh mục của Chấm Dứt đi theo đường đi thật của một cuộc chia tay: ai chủ động, vì lý do gì, tiền tính ra sao, giấy tờ ngày cuối, rồi tới phần khi có tranh chấp. Bảng dưới gợi ý đọc danh mục nào khi nào.
| Danh mục | Trả lời câu hỏi gì | Nên đọc khi |
|---|---|---|
| Người lao động tự nghỉ việc | Báo trước bao lâu, khi nào được nghỉ ngay, công ty không nhận đơn thì làm gì | Bạn đang định nộp đơn |
| Công ty cho người lao động nghỉ | Các căn cứ đơn phương chấm dứt không do kỷ luật | Bạn vừa nhận thông báo, hoặc chủ đang cân nhắc |
| Sa thải và kỷ luật dẫn tới nghỉ việc | Căn cứ sa thải, trình tự họp kỷ luật, nội quy | Có biên bản vi phạm hoặc giấy mời họp kỷ luật |
| Cắt giảm, tái cơ cấu, giải thể | Phương án sử dụng lao động, cho thôi việc hàng loạt | Công ty thua lỗ, đổi công nghệ, sáp nhập |
| Hết hạn hợp đồng và thoả thuận nghỉ | Hết hạn không ký tiếp, biên bản thoả thuận | Hợp đồng sắp hết hạn hoặc có đề nghị nghỉ kèm tiền |
| Trợ cấp thôi việc và trợ cấp mất việc | Ai được, thời gian nào tính, lương nào làm căn cứ | Trước khi ký biên bản quyết toán |
| Quyết toán và giấy tờ ngày cuối | Lương, phép năm, thưởng dở dang, trả tài sản, chốt sổ | Tuần cuối trước khi rời công ty |
| Những người luật hạn chế cho nghỉ | Lao động nữ mang thai, nuôi con nhỏ, đang điều trị | Bạn hoặc nhân viên thuộc nhóm được bảo vệ |
| Chấm dứt trái luật và hậu quả | Nhận lại, bồi thường, khi không muốn quay về | Nghi việc chấm dứt có sai sót |
| Khi không đồng ý với việc chấm dứt | Thương lượng, công đoàn, hoà giải, khởi kiện | Hai bên không thống nhất được |
Nếu chỉ có mười phút, bạn đọc danh mục trợ cấp thôi việc và trợ cấp mất việc trước, vì đó là chỗ tiền bạc hay bị tính sai nhất, rồi xem danh mục quyết toán và giấy tờ ngày cuối để không bỏ sót khoản nào khi ký nhận.
Lộ trình đọc cho từng kiểu người
Cùng một site, mỗi người cần một đường đi khác. Ba lộ trình dưới đây là gợi ý, bạn có thể rẽ ngang bất cứ lúc nào gặp đúng tình huống của mình.
- Người lao động muốn tự nghỉ: đọc "Người lao động tự nghỉ việc" để biết mốc báo trước theo loại hợp đồng, rồi "Trợ cấp thôi việc và trợ cấp mất việc" để tính trước số tiền, cuối cùng là "Quyết toán và giấy tờ ngày cuối". Nếu đang có cam kết đào tạo, đọc kỹ phần hoàn trả chi phí trước khi nộp đơn.
- Người lao động vừa bị cho nghỉ: bắt đầu ở "Công ty cho người lao động nghỉ" hoặc "Sa thải" tuỳ giấy tờ bạn nhận được; kiểm tra mình có thuộc "Những người luật hạn chế cho nghỉ" không; nếu thấy sai, chuyển sang "Chấm dứt trái luật và hậu quả" rồi "Khi không đồng ý với việc chấm dứt".
- Chủ hộ kinh doanh, doanh nghiệp nhỏ: đọc "Công ty cho người lao động nghỉ" và "Hết hạn hợp đồng và thoả thuận nghỉ" để chọn cách kết thúc ít rủi ro nhất; khi phải cắt giảm nhiều người thì đọc "Cắt giảm, tái cơ cấu, giải thể"; trước khi ký quyết định nào cũng nên rà "Những người luật hạn chế cho nghỉ".
- Kế toán, nhân sự kiêm nhiệm: dùng "Quyết toán và giấy tờ ngày cuối" như bảng kiểm, kết hợp "Trợ cấp thôi việc và trợ cấp mất việc" để lập bảng tính có thể giải thích lại cho người lao động từng dòng.
Dù đi lộ trình nào, hãy giữ bản chụp hợp đồng, phụ lục, các quyết định đã nhận và tin nhắn trao đổi về việc nghỉ. Rất nhiều tranh chấp sau này chỉ xoay quanh câu hỏi ai đã nói gì, vào ngày nào.
Những việc Chấm Dứt không bàn và site hàng xóm nên mở
Chấm Dứt chỉ dùng mốc thời gian khi cần cho một tình huống, không viết bài "đếm ngày". Muốn có bảng tra đầy đủ từ thời gian thử việc, hạn báo trước, hạn thanh toán đến thời hiệu xử lý kỷ luật và thời hiệu yêu cầu giải quyết tranh chấp lao động, bạn mở Thời Hạn (thoihan.com). Hai site bổ sung cho nhau: một bên giải thích việc nghỉ có đúng không, một bên giúp tính cho đúng ngày.
Khi bị mời họp xử lý kỷ luật và cần viết bản tường trình, cách trình bày sự việc, kèm chứng cứ, không nhận những điều mình không làm thuộc về Giải Trình (giaitrinh.com). Sau khi đã mất việc, chuỗi thủ tục với cơ quan nhà nước như chốt quá trình đóng bảo hiểm, nộp hồ sơ hưởng trợ cấp thất nghiệp, chuyển thẻ bảo hiểm y tế đi theo thứ tự ở Trình Tự (trinhtu.com).
Các khiếu nại lao động không xuất phát từ việc chấm dứt, như nợ lương trong lúc vẫn đang làm, công ty đóng bảo hiểm thấp hơn lương thật, cơ quan bảo hiểm xã hội từ chối giải quyết chế độ, thuộc Khiếu Nại (khieunai.com). Khi công ty sáp nhập, chia tách hay đổi chủ và bạn muốn biết hợp đồng của mình đi về đâu, góc doanh nghiệp đổi hình hài nằm ở Kế Thừa (kethua.com).
Sai lầm hay gặp khi hợp đồng lao động kết thúc
Phần lớn tranh chấp về chấm dứt không đến từ chuyện ai đúng ai sai về bản chất, mà từ những bước làm vội. Những lỗi dưới đây lặp lại ở cả hai phía:
- Cho nghỉ bằng lời nói hoặc tin nhắn, không có văn bản. Người lao động khó chứng minh mình bị cho nghỉ, còn chủ doanh nghiệp khó chứng minh người lao động tự bỏ việc.
- Nộp đơn nghỉ rồi tự ý không đi làm trước khi hết thời hạn báo trước, biến một lần nghỉ hợp pháp thành nghỉ trái luật.
- Ký biên bản thoả thuận chấm dứt mà không đọc phần cam kết "không còn khiếu nại gì", trong khi các khoản trợ cấp, phép năm chưa được ghi rõ.
- Dùng nội quy lao động chưa đăng ký hoặc chưa phổ biến làm căn cứ sa thải, rồi bị coi là kỷ luật không có căn cứ.
- Không kiểm tra người bị cho nghỉ có đang mang thai, nuôi con dưới 12 tháng, đang điều trị tai nạn lao động hay không.
- Giữ bằng cấp, giấy tờ gốc hoặc tiền đặt cọc của người lao động làm "điều kiện" khi nghỉ, điều luật lao động không cho phép.
- Để lỡ thời hiệu vì mải thương lượng mà không ghi lại mốc ngày nhận quyết định.
Mỗi lỗi trên đều có bài riêng ở Chấm Dứt, viết cả cách phòng cho chủ doanh nghiệp lẫn cách xử lý cho người lao động khi chuyện đã xảy ra.
Khi nào nên nhờ người làm nghề
Nhiều ca chấm dứt hợp đồng có thể tự xử lý nếu bạn nắm được căn cứ và giữ đủ giấy tờ: hết hạn không ký tiếp, tự nghỉ đúng mốc báo trước, quyết toán đủ khoản. Ngược lại, có những tình huống nên có luật sư hoặc người làm nghề nhân sự lâu năm đi cùng ngay từ đầu: sa thải đang bị phản đối, cắt giảm nhiều người một lúc, người bị cho nghỉ thuộc nhóm luật bảo vệ, số tiền bồi thường lớn, hoặc tranh chấp đã có đơn gửi hoà giải viên lao động hay toà án.
Trước khi gặp người tư vấn, bạn nên chuẩn bị một trang tóm tắt dòng thời gian, bản chụp hợp đồng và các quyết định, bảng lương sáu tháng gần nhất. Nếu cần một ý kiến nhanh để biết mình đang đứng ở đâu, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com), rồi quyết định có cần thuê người theo vụ việc hay không.
VN2H không phải công ty luật và không thay lời khuyên cho vụ việc cụ thể; các mốc và căn cứ trong bài theo Bộ luật Lao động 2019, bạn nên đối chiếu văn bản hướng dẫn hiện hành trước khi hành động. Để đọc tiếp từng tình huống, quay về trang chủ chamdut.com và chọn danh mục gần với việc của bạn nhất.
Câu hỏi thường gặp
Hợp đồng lao động hết hạn mà công ty không ký tiếp thì có được trợ cấp không?
Hết hạn hợp đồng là một trong các trường hợp chấm dứt hợp pháp nên thường thuộc diện được tính trợ cấp thôi việc, nếu bạn đã làm đủ thời gian luật yêu cầu và phần thời gian đó chưa được đóng bảo hiểm thất nghiệp. Cách tính chi tiết nằm trong danh mục trợ cấp của Chấm Dứt.
Thoả thuận nghỉ việc có làm mất quyền hưởng trợ cấp thất nghiệp không?
Không đương nhiên. Thoả thuận chấm dứt là một căn cứ hợp pháp, người lao động vẫn có thể đủ điều kiện hưởng trợ cấp thất nghiệp nếu đóng đủ thời gian và nộp hồ sơ đúng hạn. Điều cần xem kỹ là nội dung biên bản và các khoản ghi trong đó.
Công ty không nhận đơn xin nghỉ thì người lao động phải làm gì?
Bạn nên gửi thông báo đơn phương chấm dứt bằng cách có bằng chứng ngày gửi, như thư bảo đảm, thư điện tử tới địa chỉ công ty dùng chính thức, hoặc nhờ người làm chứng khi nộp. Thời hạn báo trước tính từ ngày công ty nhận được thông báo, không phụ thuộc việc công ty có duyệt hay không.
Người lao động bị sa thải có được trợ cấp thôi việc không?
Nếu bị sa thải đúng căn cứ và đúng trình tự thì không được trợ cấp thôi việc. Nếu việc sa thải sai căn cứ, sai thủ tục hoặc rơi vào người đang được luật bảo vệ thì đó có thể là chấm dứt trái luật, khi đó quyền lợi được tính theo hậu quả của chấm dứt trái luật.
Chủ hộ kinh doanh có thuê vài người có phải tuân theo các quy định này không?
Có. Hộ kinh doanh thuê lao động theo hợp đồng là người sử dụng lao động theo Bộ luật Lao động, nên cũng phải báo trước, tính trợ cấp và quyết toán đúng như doanh nghiệp. Khác biệt chủ yếu nằm ở quy mô, chẳng hạn quy định về nội quy lao động phụ thuộc số lượng người lao động.
Đã ký giấy nhận đủ tiền thì có còn khởi kiện được không?
Một tờ giấy nhận tiền không tự động xoá quyền yêu cầu những khoản luật bắt buộc mà chưa được trả. Tuy vậy, chữ ký của bạn sẽ là chứng cứ bất lợi, nên hãy đọc kỹ từng dòng trước khi ký, và nếu đã ký thì nên gặp người làm nghề để xem còn đường nào trong thời hiệu.