Trong một tranh chấp, điều bạn biết là đúng chưa đủ; điều quyết định là bạn chứng minh được gì. Chứng cứ có giá trị khi nó khách quan, liên quan tới việc đang tranh chấp và được thu thập, giữ gìn đúng pháp luật. Rất nhiều người có trong tay tin nhắn, đoạn ghi âm, ảnh chụp, video camera, nhưng đến lúc nộp cho toà thì bị nghi ngờ vì không còn tệp gốc, không chứng minh được ai là chủ tài khoản, hoặc cách ghi lại xâm phạm đời tư của người khác.
Bằng Chứng (bangchung.com) là site trong hệ VN2H chuyên về việc thu thập, giữ, chứng minh và nộp chứng cứ đúng luật. Bài này tóm khung của ngách, trả lời các câu hỏi lớn nhất và gợi cách đọc site cho từng kiểu người đọc.
Ngách này giải quyết chuyện gì, cho ai
Bằng Chứng đi từ nguyên tắc chung tới từng loại chứng cứ cụ thể. Nguyên tắc chung trả lời ai phải chứng minh, điều gì không cần chứng minh, thế nào là một chứng cứ hợp lệ. Sau đó là từng loại: giấy tờ và chứng từ chuyển tiền, tin nhắn và mạng xã hội, ghi âm ghi hình, camera an ninh, người làm chứng, vi bằng của thừa phát lại, chứng cứ điện tử và chữ ký số, giám định và định giá. Cuối cùng là việc nộp chứng cứ cho toà và cách phản ứng khi chứng cứ bị bác hoặc bị nghi là giả.
Độc giả là người đang có tranh chấp về tiền nợ, mua bán, lao động, hàng xóm hay hôn nhân, chủ hộ kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ muốn giữ hồ sơ để phòng tranh chấp, người bị lừa trên mạng, và nhân viên pháp chế kiêm nhiệm. Điểm chung của họ là cần làm đúng ngay từ đầu, vì chứng cứ đã mất hay đã bị chỉnh sửa thì rất khó cứu.
Bằng Chứng có ích cả khi chưa có tranh chấp. Một thói quen lưu chứng từ, ghi chép, xuất tệp gốc đúng cách giúp bạn yên tâm hơn khi làm ăn với người quen hay đối tác mới.
Những câu hỏi lớn, trả lời ngắn
Ai phải chứng minh trong vụ án dân sự? Nguyên tắc chung là bên nào đưa ra yêu cầu hoặc phản đối yêu cầu của bên kia thì phải đưa ra chứng cứ chứng minh cho điều mình nói. Có một số tình tiết không phải chứng minh, ví dụ những điều đã rõ ràng mà ai cũng biết, hoặc điều bên kia đã thừa nhận.
Ghi âm lén có làm bằng chứng được không? Tự ghi lại cuộc nói chuyện mà chính bạn tham gia khác với nghe lén cuộc nói chuyện của người khác. Tệp ghi âm có thể được xem xét nếu có xuất xứ rõ ràng, kèm văn bản trình bày về thời gian, địa điểm, người nói. Nghe lén hay đặt thiết bị theo dõi người khác có thể xâm phạm bí mật đời tư và vi phạm pháp luật.
Tin nhắn Zalo, Messenger có giá trị ở toà không? Tin nhắn là thông điệp dữ liệu và có thể được dùng làm chứng cứ. Điểm khó là chứng minh tài khoản đó thuộc về bên kia và nội dung không bị chỉnh sửa, nên cần giữ thiết bị, xuất dữ liệu gốc và gom các mảnh ghép xác định danh tính.
Khi nào nên lập vi bằng? Vi bằng do thừa phát lại lập, ghi nhận sự kiện, hành vi có thật mà thừa phát lại trực tiếp chứng kiến. Vi bằng hữu ích khi hiện trạng có thể thay đổi hoặc nội dung trên mạng có thể bị xoá. Vi bằng là nguồn chứng cứ để toà xem xét, không thay thế văn bản công chứng.
Video camera có được toà chấp nhận không? Có thể, nếu bạn giữ được tệp gốc, chứng minh được thời điểm và địa điểm ghi hình. Quay lại màn hình camera bằng điện thoại thường kém tin cậy hơn xuất tệp gốc từ đầu ghi.
Mỗi loại chứng cứ: điểm mạnh và điểm dễ bị bác
Bảng dưới gói gọn những gì Bằng Chứng phân tích dài ở từng danh mục. Mỗi dòng là một lời nhắc để bạn tự kiểm hồ sơ của mình.
| Loại chứng cứ | Điểm mạnh | Hay bị nghi ngờ vì |
|---|---|---|
| Giấy tờ, hợp đồng, giấy viết tay | Thể hiện ý chí các bên rõ ràng | Chỉ có bản photo, bị chối chữ ký |
| Chứng từ chuyển khoản, sao kê | Ghi nhận dòng tiền khách quan | Không thể hiện tiền đó là vay, góp hay cho |
| Tin nhắn, email, mạng xã hội | Ghi lại lời nói theo thời gian | Không chứng minh được chủ tài khoản, chỉ có ảnh chụp màn hình |
| Ghi âm, ghi hình | Ghi lại lời thừa nhận, sự việc | Không còn tệp gốc, nghi cắt ghép, cách ghi xâm phạm đời tư |
| Camera an ninh | Ghi hình liên tục, khách quan | Giờ trên thiết bị lệch, chỉ có bản quay lại màn hình |
| Người làm chứng | Bổ sung bối cảnh mà giấy tờ không có | Có quan hệ với một bên, lời khai mâu thuẫn |
| Vi bằng | Do thừa phát lại trực tiếp chứng kiến | Lập cho việc nằm ngoài phạm vi được lập vi bằng |
Không loại chứng cứ nào tự đứng một mình hoàn hảo. Hồ sơ mạnh thường là nhiều mảnh nhỏ khớp với nhau về thời gian và nội dung.
Đọc Bằng Chứng theo thứ tự nào
Mười danh mục của Bằng Chứng có thể đọc theo ba lối:
- Người mới bắt đầu có tranh chấp: đọc Nguyên tắc chứng minh để biết mình phải chứng minh điều gì, rồi chọn danh mục theo loại chứng cứ đang có trong tay.
- Người đang giữ tin nhắn, ghi âm, video: đọc "Tin nhắn, email, mạng xã hội", "Ghi âm, ghi hình", "Camera an ninh và dữ liệu hình ảnh", rồi "Chứng cứ điện tử và chữ ký số".
- Người cần ghi nhận hiện trạng hoặc cần chuyên môn: đọc "Vi bằng và thừa phát lại", "Người làm chứng và lời khai", "Giám định, định giá và xin tài liệu".
- Người sắp nộp hồ sơ cho toà: kết thúc ở Nộp chứng cứ và khi chứng cứ bị bác để lập danh mục, giữ bản chính và biết cách xử lý khi nộp muộn.
Chủ doanh nghiệp nhỏ muốn phòng ngừa nên đọc danh mục giấy tờ, chứng từ trước, vì đó là chỗ thói quen hằng ngày tạo ra khác biệt lớn nhất.
Bằng Chứng không bàn gì, chỉ sang đâu
Bằng Chứng không viết thủ tục khởi kiện. Đơn kiện, toà nào, án phí và giấy triệu tập thuộc về Đương Sự (duongsu.com), nơi chứng cứ chỉ được nhắc ở mức nghĩa vụ giao nộp. Ngược lại, khi bạn cần biết dùng chứng cứ như thế nào trong lúc trình bày, hỏi và tranh luận tại phiên toà, đó là phần của Tranh Tụng (tranhtung.com).
Chữ ký số ở góc kỹ thuật, cách cấp và dùng trong giao dịch thuộc site Chứng Nhận Số; Bằng Chứng chỉ bàn giá trị chứng cứ của văn bản có chữ ký số. Việc làm việc với đoàn kiểm tra, thanh tra hành chính thuộc site Giải Trình. Câu hỏi một hành vi có phải tội phạm hay không thuộc site Cấu Thành; Bằng Chứng chỉ nói đến chứng cứ ở góc người dân trình báo và cung cấp tài liệu.
Bằng Chứng không hướng dẫn nghe lén, đặt thiết bị theo dõi, xâm nhập tài khoản của người khác, cắt ghép hay mua chuộc người làm chứng. Ranh giới giữa tự ghi lại điều mình tham gia và xâm phạm đời tư người khác được nói rõ trong từng bài, vì một chứng cứ thu thập trái phép có thể khiến chính người thu thập gặp rắc rối.
Sai lầm hay gặp khi giữ chứng cứ
Chỉ giữ ảnh chụp màn hình. Ảnh chụp màn hình dễ bị nghi là đã chỉnh sửa. Nên giữ nguyên thiết bị, sao lưu cả cuộc hội thoại và xuất dữ liệu gốc khi có thể.
Đổi máy, xoá ứng dụng khi đang có tranh chấp. Đổi điện thoại hay cài lại ứng dụng có thể làm mất tệp gốc và thông tin đi kèm như ngày giờ, nguồn gửi. Hãy sao lưu trước, giữ máy cũ cho tới khi xong việc.
Ghi chú, đánh dấu lên bản chính. Gạch chân, ghim, đóng dấu riêng lên giấy tờ gốc có thể làm hỏng mẫu khi cần giám định chữ ký, chữ viết. Làm việc trên bản sao, cất bản chính riêng.
Nhờ người làm chứng viết sẵn theo ý mình. Lời khai được soạn sẵn thường mâu thuẫn khi toà hỏi lại, và việc mớm lời có thể bị coi là vi phạm. Người làm chứng nên kể lại đúng điều họ thấy.
Nộp chứng cứ quá muộn. Chứng cứ cần giao nộp trong giai đoạn chuẩn bị xét xử. Nộp sau đó phải có lý do chính đáng, nên đừng giữ lại "để dành" tới phiên toà.
Khi nào cần người làm nghề, đọc tiếp ở đâu
Khi chứng cứ quyết định toàn bộ vụ việc, khi bên kia cho rằng chứng cứ của bạn là giả, hoặc khi cần trưng cầu giám định, nên có luật sư hoặc người làm nghề xem trực tiếp. Bằng Chứng chỉ cung cấp nguyên tắc và kỹ thuật giữ gìn ở mức phổ thông, không đánh giá giá trị chứng cứ trong vụ cụ thể của bạn.
Nếu bạn đang có tranh chấp, việc nên làm hôm nay là lập một bảng đơn giản: mỗi điều mình muốn chứng minh nằm ở một dòng, bên cạnh là chứng cứ đang có và chứng cứ còn thiếu. Sau đó vào trang chủ Bằng Chứng và đọc đúng danh mục cho loại chứng cứ còn thiếu.
Trong chuỗi tranh chấp của hệ VN2H, Bằng Chứng là trạm chạy song song với mọi trạm khác. Chứng cứ cần cho buổi hoà giải ở xóm, cho đơn khởi kiện, cho phiên xử, cho đơn kháng cáo, và cả cho khiếu nại trong thi hành án. Đầu tư giữ chứng cứ sớm là khoản đầu tư dùng được ở mọi trạm.
Câu hỏi thường gặp
Bản photo không công chứng có được nộp cho toà không?
Có thể nộp bản sao, nhưng toà có quyền yêu cầu xuất trình bản chính để đối chiếu. Nếu bên kia phản đối tính xác thực, bản sao không có bản chính để đối chiếu sẽ yếu hơn nhiều, vì vậy hãy giữ bản chính cẩn thận.
Chứng minh tài khoản Facebook là của bên kia bằng cách nào?
Thường cần ghép nhiều mảnh: số điện thoại gắn với tài khoản, ảnh và thông tin cá nhân công khai, lịch sử trò chuyện liên quan tới sự việc ngoài đời, người làm chứng biết tài khoản đó. Một mảnh đơn lẻ hiếm khi đủ thuyết phục.
Người làm chứng không muốn ra toà thì sao?
Bạn có thể đề nghị toà triệu tập người làm chứng. Nếu họ có lý do chính đáng không thể đến, toà có cách lấy lời khai khác theo thủ tục. Bản xác nhận viết tay của người làm chứng cũng có thể được xem xét nhưng thường yếu hơn lời khai trực tiếp.
Vi bằng có thay được công chứng hợp đồng mua bán nhà đất không?
Không. Vi bằng chỉ ghi nhận sự kiện, hành vi có thật mà thừa phát lại chứng kiến, không xác nhận tính hợp pháp của giao dịch. Giao dịch nhà đất phải công chứng, chứng thực theo luật thì vẫn phải làm thủ tục đó.
Đối phương nộp giấy tờ giả cho toà thì làm gì?
Bạn có quyền phản đối, nêu rõ căn cứ nghi ngờ và đề nghị toà trưng cầu giám định. Nếu kết quả cho thấy giấy tờ bị làm giả, đó có thể là dấu hiệu vi phạm pháp luật nghiêm trọng và toà sẽ xử lý theo quy định.