Câu trả lời ngắn: việc đầu tiên là chữa trị và bảo đảm an toàn, việc thứ hai là trình báo công an cấp xã nơi xảy ra sự việc, việc thứ ba là giữ chứng cứ trước khi nó mất — đoạn camera, hồ sơ bệnh án, hoá đơn chi phí, tên người chứng kiến. Bồi thường và trách nhiệm của người gây ra để sau; luật cho thời hiệu yêu cầu bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là 3 năm kể từ ngày bạn biết quyền lợi của mình bị xâm phạm.
Chuyện bị thương có rất nhiều hình dạng: va chạm xe trên đường, bị đánh trong một vụ cãi vã, ngã ở cửa hàng, bị thương nơi làm việc. Mỗi loại có quy tắc riêng, nhưng thứ tự các việc thì giống nhau. Bài này đi theo thứ tự đó và chỉ ra site nào trong hệ VN2H đi sâu từng chặng. Nếu bạn đang ở trong tình huống nguy hiểm, hãy gọi cấp cứu và công an trước khi đọc tiếp.
48 giờ đầu: thứ tự việc cần làm
Trong hai ngày đầu, những gì bạn làm hoặc bỏ lỡ quyết định phần lớn khả năng đòi quyền lợi về sau:
- Đi khám, kể cả khi thấy "không sao". Hồ sơ khám ngay sau sự việc là chứng cứ quan trọng nhất về thương tích và mối liên hệ với sự việc.
- Trình báo công an cấp xã nơi xảy ra; với tai nạn giao thông, báo lực lượng cảnh sát giao thông hoặc công an gần nhất và giữ nguyên hiện trường trừ khi phải cứu người.
- Xin hoặc nhờ công an thu giữ sớm đoạn camera của nhà dân, cửa hàng xung quanh; nhiều hệ thống chỉ lưu vài ngày rồi ghi đè.
- Ghi lại tên, cách liên lạc của người chứng kiến; chụp ảnh vết thương theo ngày, chụp hiện trường, phương tiện.
- Giữ mọi hoá đơn: viện phí, thuốc, đi lại, thuê người chăm sóc; ghi lại số ngày phải nghỉ làm.
- Không ký giấy "tự nguyện không yêu cầu gì" khi chưa biết thương tích thực tế và chưa hiểu mình đang từ bỏ điều gì.
Nếu người gây ra đề nghị thoả thuận ngay tại chỗ, bạn có quyền chưa trả lời. Thương tích có thể nặng hơn sau vài ngày, và thoả thuận vội thường bất lợi cho người bị hại.
Cửa nào trước: công an xã, chính quyền xã hay toà
Với người dân, cửa gần nhất là công an cấp xã. Công an tiếp nhận tố giác, tin báo, lập biên bản, ghi lời khai, và nếu có dấu hiệu tội phạm thì chuyển cơ quan điều tra. Với vụ xô xát nhỏ không có thương tích đáng kể, công an có thể xử phạt hành chính người vi phạm trật tự công cộng; phần bồi thường các bên tự thoả thuận hoặc khởi kiện dân sự.
Nhiều người không biết nên gõ cửa nào, sợ bị đẩy qua đẩy lại. Cửa nào làm được gì — công an xã, uỷ ban xã, tổ hoà giải, toà — và cách chốt kết quả dàn xếp cho chắc có ở Giải Quyết (giaiquyet.com).
Khi trình báo, hãy xin giấy biên nhận hoặc ghi lại thời gian, người tiếp nhận. Nếu sau một thời gian không thấy phản hồi, bạn có quyền hỏi tiến độ và khiếu nại nếu việc giải quyết bị chậm không lý do.
Chứng cứ: giữ cái gì, giữ thế nào
Chứng cứ quan trọng nhất trong các vụ bị thương thường là hình ảnh. Camera của nhà dân, cửa hàng, camera hành trình trên ô tô; ảnh và video người chứng kiến quay được. Nhưng camera là thứ mất nhanh nhất. Chủ camera không có nghĩa vụ giữ cho bạn, và nhiều đầu ghi tự xoá sau vài ngày. Hãy hỏi xin bản sao sớm, hoặc đề nghị công an thu giữ.
Khi có bản sao, giữ nguyên tệp gốc, không cắt ghép, không thêm chữ; ghi lại ai đưa cho bạn, lúc nào. Một đoạn video bị chỉnh sửa có thể mất giá trị chứng minh và làm giảm lòng tin vào toàn bộ lời trình bày của bạn. Cách xin, giữ và nộp dữ liệu camera an ninh đúng luật, cả quyền riêng tư của người bị quay, có ở Bằng Chứng (bangchung.com).
Ngoài hình ảnh, hồ sơ bệnh án, giấy ra viện, kết quả chụp chiếu, đơn thuốc là nhóm chứng cứ thứ hai. Xin bản sao hồ sơ bệnh án khi ra viện; đây là quyền của người bệnh.
Giám định thương tích và các khoản được bồi thường
Giám định để làm gì. Tỷ lệ tổn thương cơ thể do cơ quan giám định pháp y kết luận là căn cứ quan trọng để xác định trách nhiệm hình sự trong vụ bị đánh, và là một căn cứ khi tính bồi thường. Trong vụ án hình sự, cơ quan tiến hành tố tụng trưng cầu giám định; người bị hại có quyền đề nghị.
Các khoản thường được tính. Chi phí hợp lý cho việc cứu chữa, bồi dưỡng, phục hồi sức khoẻ; thu nhập thực tế bị mất hoặc bị giảm sút của người bị thiệt hại; chi phí và thu nhập bị mất của người chăm sóc; và khoản bù đắp tổn thất về tinh thần.
Chứng minh bằng giấy tờ. Mỗi khoản phải có căn cứ: hoá đơn, xác nhận thu nhập, hợp đồng lao động. Khoản không có giấy tờ rất khó được chấp nhận đầy đủ.
Đọc tiếp. Cách giám định, đọc tỷ lệ, tính từng khoản bồi thường theo từng loại tai nạn được Thương Tổn (thuongton.com) viết kỹ, kể cả tai nạn lao động và tai nạn ở cơ sở dịch vụ.
Khi nào là chuyện dân sự, khi nào thành tội
Không phải vụ xô xát nào cũng là tội phạm. Ranh giới phụ thuộc vào hành vi, hậu quả, tỷ lệ tổn thương, hung khí, tình tiết như đánh người già, trẻ em, có tổ chức. Với tội cố ý gây thương tích, mốc tỷ lệ tổn thương từ 11% trở lên thường được nhắc tới, nhưng dưới mức đó vẫn có thể thành tội nếu có các tình tiết luật liệt kê. Ngược lại, có vụ chỉ dừng ở xử phạt hành chính và bồi thường dân sự.
Một điểm ít người biết: với một số tội ở khung nhẹ nhất, trong đó có cố ý gây thương tích, vụ án chỉ được khởi tố khi người bị hại yêu cầu; nếu người bị hại rút yêu cầu một cách tự nguyện thì vụ án thường được đình chỉ, và không được yêu cầu lại trừ khi chứng minh được việc rút là do bị ép buộc, cưỡng bức. Vì vậy cân nhắc kỹ trước khi rút, nhất là khi bị gây sức ép.
Ranh giới hành chính – dân sự – hình sự trong những vụ đánh nhau, gây rối, đe doạ có ở Cấu Thành (cauthanh.com). Còn hành trình của một vụ án hình sự từ tin báo đến bản án, quyền của người bị hại ở từng giai đoạn, được Bộ Luật (boluat.com) giảng theo Bộ luật Tố tụng hình sự.
Thương lượng hay khởi kiện đòi bồi thường
Phần lớn các vụ bị thương kết thúc bằng thoả thuận bồi thường. Thoả thuận tốt là thoả thuận bằng văn bản, ghi rõ khoản tiền, thời hạn trả, và nói rõ đã bao gồm những khoản nào. Nếu thương tích có thể để lại di chứng, nên chờ có kết luận y khoa rõ ràng rồi mới chốt con số, hoặc ghi rõ phần chi phí điều trị phát sinh sau sẽ xử lý ra sao.
Khi không thoả thuận được, bạn có thể yêu cầu bồi thường trong vụ án hình sự nếu có, hoặc khởi kiện dân sự riêng. Trước khi khởi kiện, cần xác định ai là người phải bồi thường — người gây ra, chủ phương tiện, người sử dụng lao động, công ty bảo hiểm — và tính thời hiệu. Những việc nên chuẩn bị trước khi khởi kiện có ở Đương Sự (duongsu.com).
Vụ có thương tích nặng, có yếu tố hình sự, hoặc bên kia có luật sư thì bạn nên có người làm nghề đồng hành; có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để hiểu vị trí của mình trước khi quyết định.
Sai lầm hay gặp
Không đi khám vì nghĩ chỉ bị nhẹ. Chấn thương đầu, nội tạng có thể không biểu hiện ngay. Không có hồ sơ khám sớm thì về sau rất khó chứng minh thương tích là do sự việc đó gây ra.
Tự đi đánh lại hoặc "xử" bên kia. Người bị hại lúc đầu có thể thành người vi phạm, mất đi vị thế và quyền đòi bồi thường đầy đủ.
Đăng video, thông tin cá nhân của người gây ra lên mạng. Bêu riếu có thể dẫn đến tranh chấp về danh dự, quyền riêng tư; chứng cứ nên nộp cho cơ quan có thẩm quyền.
Nhận tiền mà không có văn bản. Không có văn bản thì không rõ khoản tiền đó là bồi thường toàn bộ hay chỉ là tiền thăm hỏi, và tranh chấp lại bắt đầu.
Vứt hoá đơn thuốc, biên lai đi lại. Những tờ giấy nhỏ này cộng lại thành phần lớn khoản bồi thường vật chất. Một túi đựng riêng cho chúng là đủ.
Để quá lâu mới tính chuyện đòi quyền lợi. Thời hiệu ba năm nghe dài, nhưng camera, người làm chứng và trí nhớ của chính bạn thì không chờ lâu như vậy.
Tai nạn giao thông, tai nạn lao động: vài điểm riêng
Tai nạn giao thông. Chủ xe cơ giới phải có bảo hiểm bắt buộc trách nhiệm dân sự; người bị thiệt hại có thể được doanh nghiệp bảo hiểm của bên gây tai nạn chi trả trong phạm vi bảo hiểm. Biên bản của lực lượng chức năng về vụ tai nạn là giấy tờ mà gần như mọi hồ sơ bồi thường đều cần.
Tai nạn lao động. Bị thương trong giờ làm, tại nơi làm việc hoặc trên đường đi làm theo điều kiện luật định có thể được hưởng chế độ tai nạn lao động từ người sử dụng lao động và quỹ bảo hiểm xã hội. Việc khai báo và điều tra tai nạn lao động có trình tự riêng, nên báo cho nơi làm việc ngay.
Tai nạn ở cơ sở dịch vụ, nơi công cộng. Ngã ở siêu thị, bị thương ở hồ bơi, khu vui chơi: báo ngay cho người quản lý, yêu cầu ghi nhận sự việc và giữ hoá đơn, vé vào cửa làm bằng chứng bạn là khách của cơ sở.
Câu hỏi thường gặp
Bị đánh nhưng không có camera thì có chứng minh được không?
Có thể. Lời khai người làm chứng, hồ sơ khám ngay sau sự việc, tin nhắn đe doạ trước đó, dấu vết tại hiện trường đều là chứng cứ. Càng nhiều nguồn khớp nhau, lời trình bày của bạn càng có sức nặng.
Tai nạn giao thông mà bên kia bỏ chạy thì làm sao?
Trình báo ngay cơ quan công an, cung cấp thông tin phương tiện, thời điểm, nơi xảy ra và đề nghị trích xuất camera giao thông, camera dân cư quanh khu vực. Giữ hồ sơ y tế và hoá đơn để yêu cầu bồi thường khi xác định được người gây ra.
Đã nhận tiền bồi thường rồi có kiện được nữa không?
Tuỳ nội dung thoả thuận. Nếu văn bản ghi rõ đã bồi thường toàn bộ và bạn tự nguyện ký, việc yêu cầu thêm sẽ khó. Nếu thoả thuận chỉ cho một phần chi phí hoặc bạn bị ép ký, vẫn có thể yêu cầu phần còn lại.
Bị thương ở siêu thị, quán ăn thì ai bồi thường?
Chủ cơ sở có trách nhiệm bảo đảm an toàn cho khách. Nếu thương tích do lỗi của cơ sở như sàn trơn không cảnh báo, kết cấu hỏng, cơ sở có thể phải bồi thường. Báo ngay cho quản lý, yêu cầu lập biên bản và giữ hoá đơn mua hàng.
Thời hiệu khởi kiện đòi bồi thường là bao lâu?
Theo Bộ luật Dân sự 2015, thời hiệu khởi kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là 3 năm kể từ ngày người có quyền yêu cầu biết hoặc phải biết quyền, lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm.
Con bị bạn đánh ở trường thì cha mẹ làm gì trước?
Đưa con đi khám, báo nhà trường bằng văn bản và đề nghị nhà trường lập biên bản, giữ hình ảnh camera trường nếu có. Cha mẹ của học sinh gây thương tích có thể phải bồi thường thay khi con chưa thành niên.